ТАТАРСКАЯ ГАЗЕТА

КОНФЕРЕНЦИЯ


[Татарская газета] [Добавить запись]

Irek Bikkinin: Альфир Гафуров текстлары, укыгыз - А там Русью и не пахнет…

А там Русью и не пахнет…

В Лукоморье дуб зеленый, златая цепь на дубе том. «Руслан и Людмила»дагы бу юллар бөтенебезгә дә таныш, күпләр бу юлларны, гадәттә, яттан да белә. Шагыйрь Лукоморье дигән ул илдә: “Там русский дух...Там Русью пахнет!” дип яза. Чынбарлыкта исә, анда, Пушкин язган ул Лукоморьеда, русчалап әйткәндә, “никакого русского духа нет, и в помину нет, не было, и не было никогда”.
Пушкинның бу атаклы юллары аша бөтен дөньяга билгеле булган Лукоморье – татар иле, татар җире, татар Лукоморьесы икәнен исбат итеп, дәлилләр китереп китик.
Лукоморье (Лукоморие, Лукомория, Лукоморстан) турында мәгълуматлар Герберштейнның “Записки о московитских делах” сәяхәтнамәсендә бар. Ул Лукоморье һәм анда яшәүче лукомор халкы турында менә нәрсәләр яза:
“От устья реки Иртыша до крепости Грустины два месяца пути; от нее до озера Китая рекою Обью, которая, как я сказал, вытекает из этого озера, более чем три месяца пути. От этого озера приходят в большом множестве люди, лишенные общего всем дара слова; они приносят с собой много товаров, преимущественно же жемчуг и драгоценные камни, которые покупаются грустинцами и серпоновцами. Они называются лукоморцами от Лукомории, лежащей в горах, по другую сторону Оби от крепости Серпонова. Сказывают, что с людьми Лукомории происходит нечто удивительное и невероятное, весьма похожее на басню: как носится слух, они каждый год умирают именно 27 ноября, когда у русских празднуется память св. Георгия, и потом оживают, как лягушки, на следующую весну, большею частью около 24 апреля. Грустинцы и серпоновцы ведут с ними торговлю необыкновенным, неизвестным в других странах способом. Ибо когда у них наступает определенное время умереть или заснуть, они складывают товары в известном месте, а грустинцы и серпоновцы уносят их, оставляя вместо них свои товары и делая ровный размен....
Из лукоморских гор вытекает река Коссин, при устье которой находится крепость Коссин; ею прежде владел князь венца, а теперь его сыновья. Туда от истоков большой реки Коссин два месяца пути. Вместе с этою рекою берет начало другая река, Кассима и, протекши через Лукоморию, впадает в большую реку Тахнин...
Лукомории суть приморские, лесистые местности... Хотя составитель дорож-ника сообщал, что народы Лукомориии подвластны государю Московскому, однако, раз вблизи находится царство Тюмень, государь которого – татарин и на их народном языке называется царём тюменским, т.е. царём Тюмени, и он не так давно причинил большие уроны государю Молсковии, то вероятно, что эти племена, по причине соседства подчинены, скорее, ему”.
1564 елны Британ королевасы хаты буенча Мәскәүдә булып киткән италияле Рафаэль Барберини (по книге В. Любич-Романовича «Сказания иностранцев о России в XVI и XVII веках» (СПб., 1843. — С. 1—64), ранее — в «Сыне Отечества» (1842. — № 7. — Июль. — Отд. 1) Таханин елгасы буенда яшәгән лукоморлар турында, Каспий диңгезе, Җаек елгасы буенда яшәгән себер татарлары турында яза: «Есть еще народ , близ Персидского (Каспий – авт) моря (mar di Persia), по Волге, — это так называемые сибирские татары (Tartari Zibiri), и в этой земле, как сказывают, протекает река Тайх (Taich)(Җаек-авт)» (Там же. — С. 32)” Аннан соң, Риф (Урал) тауларыннан соң ук Себер татарлары патшалыгы башлана дип күрсәтә. Ул, татар патшалыгын сурәтләгәндә, анда яшәгән лукомор татарларын да телгә ала. “Имеется река...называется она — Обь (Obi), и говорят, что вытекает она из одного большого озера — Катая (Cattajo) в том месте, где находится и главный катайский город, именуемый Конбулик (Conbuliche); по свидетельству же тех двух татар, которые мне про это рассказывали, есть, помнится, за этой рекой еще какой-то народ , именуемый лукоморами (Locumori), которые в ноябре месяце такие флег-матики...и погружаются они в глубокий сон до апреля месяца. Находя это довольно странным и чудным, я смеялся тому; но татары мне клялись, что это сущая правда, и я, однако ж, не довольствуясь этим, расспрашивал о такой диковинке еще у раз-ных лиц, которые все мне отвечали, что действительно ходит такая молва и что все, кто ни приедет оттуда, подтверждают это. Рассказывали они мне также, хотя и я слышал это от других, что за этими лукоморами находится еще большая река, именуемая Таханин (Tachanin)”
Лукоморье билгеле француз сәяхәтчесе һәм геграфы Андрэ Тевэның Всемирная картографиясенә (1575) дә кергән (“по соседству с рекою Обью живут Лукоморы”), Себер лукомор халкы һәм иле турында мәгълумат Гваньинида, Рейтенфальста бар.
Урал арты татар Лукоморьесы шул вакыттагы карталарына да төшерелгән. Ван Шагенның Азия картасында (1680) ул Урал тауларының төньягында тау сыртына аркылы итеп, ул тауларның шактый ук Европа һәм бераз Азия – себерен кертеп ясап куелган. Тик картада Лукоморье диңгез буенда түгел, Шаген зур итеп ясап куйган Татар океаныннан (Төньяк Боз океаны ул вакытларда Татар океаны дип аталган) шактый көньякта. Меркаторның 1630-нчы елгы картасында бу ил Обь елгасы артында аның океанга койган җиреннән ерак түгел төшерелгән, 1593-нче елгы тагын бер картада да шул ук урындарак, анда шатерлар, уклы, таяклы татар кешеләре төшереп куелган, 1638 елгы картада ул бераз көньяккарак төшкән.
Карталарда да, алда санап үтелгән авторлар билгеләве буенча да, Лукоморье бернинди дә рус җире түгел, ә көнбатыш Себер, Уба елгасы бассейны, - татар иле, татар җире, никакой Русью там и не пахнет. Лукоморлар – себер татарлары һәм бүген аерым халык булып йөрүче алтайлылар. Чыганакларда күрсәтелгән таулар, елгалар, күлләр: Алтай таулары, Уба, аны барлыкка китергән, Бия һәм Алтай тауларындагы андагы төркиләрнең изге күле Алтын-күлдән (Телецкое) башланган Катунь елгалары. Герберштейн вакытында әле Себер татарныкы булган. Руслар, бу авторлар язуы буенча, натураль алмашу формасында татарлар белән сәүдә алып барганнар, бу сәүдә гадәттә җәй көне, карлар эреп, су юллары ачылгач барган, шуңа да, русларга кышын лукомор татарлары йокыга киткәннәр кебек тоелган, 50 градуска җиткән себер суыклары шартларында ниндидер сәүдә алып бару бик үк реал хәл түгел. Герберштейнның “лишенные общего всем дара слова” сүзләре, бу лукомор халкының татарлар булуын, русча сөйләшә белмәвен генә дәлилли. Барберининың Җаек буе һәм Каспий себер татарлары турында язуы - әле ул вакытта көньяк Уралның Каспийгача Себер ханлыгына каравын күрсәтә.
Лукоморьеның, Герберштейн вакытында, XVI гасырда көнбатыш Себердә, татар җирендә икәнен ачыкладык. Ләкин, көнбатыш Себердә Пушкин юлларындагы имән агачы да юк, Руслан һәм Людмилада вакыйгалар, бигрәк тә, Лукоморье турындагы юлларда, Кара, Азов (бәлки Каспий) диңгезләре янында бара, Ә монда Лукоморье каян килеп чыккан?
Лукомор дигән халык борыннан ук хәзерге көньяк Украина, төгәлрәк итеп әйткәндә, Днепр, Дон елгаларының түбәнге агымында яшәгән, бу турыда рус ельязмаларында, “Слово о полку Игореве”да һәм башка чыганакларда бар. Кыпчакларның бер өлеше лукомор исемен йөрткән, ә аларның ханнарын лукомор ханнары, алар яшәгән җирләрне Лукоморье дип атаганнар. Мисал өчен “Половцы. Ханы Лукоморья» статьясыннан бер өзек китерик:
“Еще раз князья Тоглий и Акуш названы именно лукоморскими ханами в записи 1193 г. о мире, который захотели заключить с половцами Святослав и Рюрик (киев-ские князья). Святослав поручил Рюрику пригласить лукоморских половцев «Акута и Йтоглыя». Оба они пришли в Капев., где их ждали оба русских князя. Святослав же взял на себя договор с другой., близкой к русским границам половецкой груп-пировкой — Бурчовичами, возглавляемыми тогда ханами Осолуком и Изаем.
Определить точное расположение Лукоморья довольно трудно. Однако есть дан-ные говорить о том, что кочевья Лукоморцев располагались по излучинам Азовского и Черного морей и низовьям Днепра, поднимаясь до «Протолчии» и Хортицы. Днепр был основной магистралью, вдоль которой в разные времена года перемещались лукоморские половцы...
О том, что Лукоморцы занимали приазовские излучины, свидетельствует упоми-нание под 1190 г. в числе пленных двух Урусобичей. В 1103 г. кочевья Урусобы, по сведениям русского летописца, находились где-то в районе реки Молочной, впа-дающей в Азовское море. Можно проследить лукоморских половцев и по каменным статуям, которые были обнаружены в районе нижнего Днепра. Как правило, относятся они к развитому периоду половецкой скульптуры, а именно ко второй половине XII — началу XIII в. Видимо, это может, быть косвенным подтверждени-ем того, что лукоморские половцы оформились в относительно крепкое объедине-ние нескольких орд примерно в 60—70-х годах XII в.
Вполне возможно, что в лукоморское объединение входили и крымские кочевья. Во всяком случае, синхронность и стилистическое, единство статуи лукоморских и крымских половцев очевидны. Характерно, что Лукоморцы набегали и даже на мир в 1193 г. приходили на Русь (в основном в Поросье) по правому берегу Днепра — по пути, пролегавшему между рекой и мощным лесным массивом, который защи-щал от степняков Поросье с юга.
Традиция такого передвижения сложилась, видимо, не случайно: по левому бере-гу между Лукоморцами и русской границей кочевали половцы другого объедине-ния, которое летописец неоднократно называл в XII в. «приднепровским». В одной из предыдущих глав мы уже говорили, что на степном левобережье Днепра, по берегам Волчьей и Самары, кочевала орда Бурчевичей.
По тому, что оба хана вели себя крайне дерзко, можно с уверенностью говорить, что Бурчевичи переживали в эти годы время наибольшей своей силы и не очень боялись русского удара (его и не последовало). Оба хана упоминались и ранее — под 1184 г., они попали в плен к русским после неудачной битвы у Ерели (устья Орели). Это, видимо, и было причиной участия ханов Бурчевичей Осолука и Изая Билюковича в бою у Ерели.”
Ельязмалардан бер өзек:
“П0Л0ВЕЦКІЕ ПОХОДЫ, велись въ XI, XII и XIII ст. русскими князьями про-тивъ половцевъ. Народъ, известный въ нашей исторіи подъ назв. половцевъ, оби-талъ въ X—XIII ст. на огромн. простр-ве нынешніхЪ ю.-рус. степей, отъ низовьевъ Дона (Лукоморы) на з. къ Днепру и Дунаю.”
Лукоморларның һәм Лукоморьеның тагын бер географиясен ачыкладык, - ул Донның түбәнге агымы, Азов һәм Кара диңгез буйлары, бу очракта да Лукоморье – татар, кыпчак иле, Русью и не пахнет, тагын да. Тагын бер сорауга җавап биреп китик, бу ике Лукоморье бер берсе белән бәйлеме, бәйле булса ничек?
Күп авторлар Дон лукоморлары төрле сәбәпләр белән Себергә күченгәннәр дип раслыйлар. Лукоморье топонимын Себергә Михаил Розен атлы галим, чыгышлары буенча Днепр-Дон лукоморларыннан булган рус купецлары алып китергәннәр дип тә раслый. Чынлап та, Днепр елгасының түбән агымында Самара елгасы бар. Тарихта беренче рус купецларының себердәге колонияләре Самарика дип аталуы билгеле, шундый ил ул вакыттагы карталарда да бар, ә ул исә Лукоморье иле янында сурәтләнгән. Тагын бер версия: руслар, Кара диңгез буенда, еракта әшәгән лукомор кыпчакларына нисбәтле рәвештә, Лукоморье дип дөнья читендәге илләрне, җирләрне атаганнар, себер Лукоморьесының шул инану буенча да барлыкка килүе мөмкин.
Пушкинның бу әсәрендә күп персонажлар татар исемен йөртә: “Рогдай, воитель смелый, другой Фарлаф, крикун надменный, младой хазарский хан Радмир”; Дельфира, Руслан (татарчадагы Арыслан исеменнән килеп чыккан, татардан алынган башка кайбер дастаннарда Еруслан, мәсәлән, мифик баһадир Еруслан, кайбер чыганакларда Уруслан, Залазарович үзенең аты Араша белән, татарча итеп әйткәндә Арслан баһадир үз алаша аты белән) һ.б. Әсәрдәге күренмәс бүрек, үлгәч үле-тере суы биреп терелтү дә, - шулай ук татар халык әкиятләреннән. Бу факт Пушкин күп кенә әкият сюжетларын татарлардан алганын да күрсәтә.
Бөек шагыйрьнең югарыда әйтеп кителгән юллары, дөресләп, төзәтеп язганда “В Лукоморье дуб зеленый, Златая цепь на дубе том... Там – Татарстан, И дух татарский, И татары живут там” булып яңгырарга тиеш.

Әлфир Гафуров Актаныш 2011 ел.


17-07-11 08:57
Ответить К списку


Irek Bikkinin Альфир Гафуров текстлары, укыгыз - А там Русью и не пахнет… 17-07-11 08:57
Irek Bikkinin Re:Альфир Гафуров текстлары, укыгыз - Владимир Набоков – татарлардан  17-07-11 13:30
Гафуров Татар теле бик гадимы Дәвамы.  20-09-11 10:18
Гафуров Re:Альфир Гафуров текстлары, укыгыз - Владимир Набоков – татарлардан. Дәвамы. Русская кухня - шашлыки, чебуреки, пермячи  20-09-11 10:01
Гафуров Россия федерациясенең - исеме татар, исеме дә татар, җисеме дә.  20-09-11 08:53
Гафуров Re:Россия федерациясенең - исеме татар, исеме дә татар, җисеме дә.  20-09-11 08:57
Гафуров Россия федерациясенең - исеме татар, исеме дә татар, җисеме дә. Дәвамы.  20-09-11 10:24
Гафуров Re:Альфир Гафуров текстлары, укыгыз - Дәвамы. Русская кухня - шашлыки, чебуреки, пермячи  20-09-11 10:04
Гафуров Re: Татар теле бик гадимы Дәвамы-2  20-09-11 10:19
Гафуров Re: Татар теле бик гадимы Дәвамы-3  20-09-11 10:21
Гафуров Re:Альфир Гафуров текстлары, укыгыз - Дәвамы. Русская кухня - шашлыки, чебуреки, пермячи  20-09-11 10:06
Гафуров Re:Россия федерациясенең - исеме татар, исеме дә татар, җисеме дә. Дәвамы.-2  20-09-11 10:29
Гафуров Грозныйның татар таягы  20-09-11 08:59
Гафуров Re:Россия федерациясенең - исеме татар, исеме дә татар, җисеме дә. Татар фамилияле Сергей Есенин. Дәвамы.  20-09-11 11:02
Гафуров Пушкинның Солтан патша турындагы татар халык әкияте  20-09-11 09:04
Гафуров Re:Россия федерациясенең - исеме татар, исеме дә татар, җисеме дә. Татар фамилияле Сергей Есенин. Дәвамы. 2  20-09-11 11:04
Гафуров Re:Россия федерациясенең - исеме татар, исеме дә татар, җисеме дә. Дәвамы.-3  20-09-11 10:30
Гафуров Re:Альфир Гафуров текстлары, укыгыз - Дәвамы. Русская кухня - шашлыки, чебуреки, пермячи  20-09-11 10:09
Гафуров Грозныйның татар таягы. Дәвамы.  20-09-11 10:52
Гафуров Пушкинның Солтан патша турындагы татар халык әкияте. Дәвамы.  20-09-11 10:46
Гафуров Re:Россия федерациясенең - исеме татар, исеме дә татар, җисеме дә. Дәвамы.-4  20-09-11 10:32
Гафуров Re:Альфир Гафуров текстлары, укыгыз - Дәвамы. Русская кухня - шашлыки, чебуреки, пермячи  20-09-11 10:10
Гафуров Достоевский - сәет, Мөхәммәд с.а.с. нәселеннән  20-09-11 09:13
Гафуров Re:Пушкинның Солтан патша турындагы татар халык әкияте. Дәвамы. 2  20-09-11 10:48
Гафуров Re:Достоевский - сәет, Мөхәммәд с.а.с. нәселеннән. Дәвамы.  20-09-11 11:07
Гафуров Re:Альфир Гафуров текстлары, укыгыз - Дәвамы. Русская кухня - шашлыки, чебуреки, пермячи  20-09-11 10:11
Юра и другие Re:Россия федерациясенең - исеме татар, исеме дә татар, җисеме дә. Дәвамы.-4  25-02-14 18:35
Гафуров Россия көне кемнеке?  20-09-11 09:19
Гафуров Re:Россия федерациясенең - исеме татар, исеме дә татар, җисеме дә. Дәвамы.-5  20-09-11 10:34
Гафуров Re:Россия федерациясенең - исеме татар, исеме дә татар, җисеме дә. Дәвамы.-6  20-09-11 10:35
Гафуров Re:Пушкинның Солтан патша турындагы татар халык әкияте. Дәвамы. 3  20-09-11 10:49
Гафуров Re:Россия көне кемнеке?  20-09-11 09:38
Гафуров Re:Россия федерациясенең - исеме татар, исеме дә татар, җисеме дә. Дәвамы.-7(-)  20-09-11 10:36
Гафуров Re:Россия көне кемнеке?  20-09-11 09:53
Гафуров :Россия көне кемнеке?  20-09-11 09:54
Гафуров Re:Россия федерациясенең - исеме татар, исеме дә татар, җисеме дә. Дәвамы.-8  20-09-11 10:37
Гафуров Re:Россия федерациясенең - исеме татар, исеме дә татар, җисеме дә. Дәвамы.-9  20-09-11 10:39
Гафуров Re:Россия федерациясенең - исеме татар, исеме дә татар, җисеме дә. Дәвамы.-10  20-09-11 10:40
Гафуров Re:Россия федерациясенең - исеме татар, исеме дә татар, җисеме дә. Дәвамы.-11  20-09-11 10:41
Гафуров Re:Россия федерациясенең - исеме татар, исеме дә татар, җисеме дә. Дәвамы.-12  20-09-11 10:43
Захар Re:Россия федерациясенең - исеме татар, исеме дә татар, җисеме дә. Дәвамы.-12  20-09-11 22:26






Ответ:
Имя
Email
Ccылка
Заголовок
Текст